گیمینگ یا مغز احمق؟ تحلیل ادعای ایلان ماسک در کنار پژوهش PLOS ONE

ایلان ماسک بر این باور است که تجربه بازی‌های ویدیویی به تقویت هوش کمک می‌کند و کسانی که این سرگرمی را رها کنند در معرض خطر احمق ماندن قرار می‌گیرند. این اظهار نظر جنجالی در واکنش به پژوهشی مطرح شد که یک ارتباط مستقیم میان گیمینگ و بهبود عملکرد شناختی را شناسایی کرده است.

از منظر ماسک در دنیای بازی‌های ویدیویی تنها دو گزینه پیش روی شماست یا به سراغشان می‌روید و باهوش‌تر می‌شوید یا نادیده گرفته و احمق می‌مانید. شاید تا پیش از این بابت گذراندن وقت پای کنسول یا کامپیوتر از سوی خانواده سرزنش می‌شدید اما ثروتمندترین مرد جهان معتقد است که این سرگرمی در واقع به رشد فکری انسان‌ها یاری می‌رساند. البته این تنها یک ادعای شخصی نیست بلکه صحبت‌های او بر پایه مطالعه‌ای استوار است که نشان می‌دهد گیمرهای فعال در آزمون‌های شناختی عملکرد به‌مراتب بهتری را نسبت به افراد غیرگیمر ثبت کرده‌اند.

او در واکنش به مقاله‌ای با عنوان توصیف فواید شناختی و سلامت روان ورزش و انجام بازی‌های ویدیویی که ثابت می‌کرد عملکرد گیمرهای حرفه‌ای در تست‌های شناختی معادل افراد غیرگیمری است که حدود ۱۳.۷ سال از آن‌ها جوان‌ترند در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:

بازی ویدیویی انجام دهید یا احمق بمانید این‌ها تنها ۲ انتخاب شما هستند.

اگرچه این پست در شبکه اجتماعی ایکس موجب گردهمایی علاقه‌مندان به دنیای گیم شد و موجی از میم‌ها و مقالات مشابه را به همراه داشت اما پژوهشی که ماسک به آن استناد کرده ابعاد ظریف‌تر و پیچیده‌تری دارد. این تحقیق که در نشریه معتبر PLOS ONE به چاپ رسیده به بررسی دقیق رابطه میان انجام بازی‌های ویدیویی فعالیت فیزیکی عملکرد شناختی و سلامت روان می‌پردازد.

هدف اصلی محققان در این پژوهش درک این موضوع بود که آیا دو عادت رایج در سبک زندگی امروزی یعنی فعالیت بدنی و انجام بازی‌های ویدیویی ارتباط معناداری با جنبه‌های مختلف سلامت مغز دارند یا خیر.

برای انجام این نظرسنجی آنلاین که نتایج آن در سال ۲۰۲۵ منتشر شد در ابتدا بیش از ۲۶۰۰ نفر داوطلب شدند. با این حال پس از پالایش داده‌ها و حذف پاسخ‌های تکراری ناقص یا نامتعارف تیم تحقیق برای تحلیل نهایی به جامعه آماری ۹۲۳ نفری با میانگین سنی تقریبی ۵۵ سال دست یافت.

در مرحله بعدی از شرکت‌کنندگان درخواست شد پرسشنامه‌هایی را پیرامون میزان فعالیت بدنی و عادات گیمینگ خود پر کنند. سپس آن‌ها در مجموعه‌ای از آزمون‌های شناختی شرکت کردند که حوزه‌های متنوعی نظیر حافظه قدرت استدلال تمرکز حل مسئله توانایی‌های کلامی و مهارت‌های دیداری‌فضایی را مورد ارزیابی قرار می‌داد.

نتایج به‌دست‌آمده بسیار جالب‌توجه بود. اشخاصی که زمان بیشتری را به بازی کردن اختصاص می‌دادند به‌طور کلی در تست‌های شناختی موفق‌تر ظاهر شدند این برتری به‌ویژه در زمینه‌هایی مانند حافظه و قدرت استدلال کاملا مشهود بود.

همچنین یافته‌ها حاکی از آن بودند گیمرهای پرکاری که حداقل پنج ساعت در هفته را صرف عناوین خاصی می‌کردند در آزمون‌های یادشده عملکردی فراتر از سن واقعی خود به ثبت رساندند. به طور میانگین خروجی کار آن‌ها مشابه افرادی بود که ۱۳.۷ سال جوان‌تر از ایشان بودند. این تفاوت سن شناختی برای گیمرهای کم‌کارتر رقمی در حدود ۵.۲ سال برآورد شد.

البته این آمار بدان معنا نیست که بازی‌های ویدیویی به شکل معجزه‌آسایی مغز انسان را ۱۳.۷ سال جوان‌تر می‌کنند. محققان تأکید دارند که این عدد تنها معیاری برای توصیف تفاوت در عملکرد شناختی افراد نسبت به سن تقویمی آن‌هاست. نکته مهم‌تر آنکه پژوهش مذکور از نوع مقطعی بوده است یعنی تیم تحقیقاتی به جای پایش داوطلبان در یک بازه زمانی چندساله عادات گیمینگ و عملکرد شناختی آن‌ها را صرفا در یک مقطع مشخص مورد بررسی قرار داده است.

در نتیجه این مطالعه تنها یک ارتباط و همبستگی معنادار را به تصویر می‌کشد و لزوما اثباتی قطعی بر این ادعا نیست که تجربه بازی ذاتا افراد را باهوش‌تر می‌سازد.

از سوی دیگر در زمینه ورزش وضعیت کاملا متفاوتی مشاهده شد. داوطلبانی که به توصیه سازمان جهانی بهداشت (WHO) مبنی بر انجام حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط تا شدید در هفته عمل می‌کردند لزوما عملکرد شناختی بالاتری از خود نشان ندادند اما به مراتب بیشتر از سایرین از سلامت روان مطلوب از جمله کاهش علائم افسردگی و اضطراب برخوردار بودند.

به بیان ساده‌تر پژوهشگران به هیچ‌وجه توصیه نمی‌کنند که ورزش را کنار بگذارید و تمام وقت خود را با کنترلر کنسول سپری کنید. نتیجه‌گیری نهایی آن‌ها این است که فعالیت‌های گوناگون بر جنبه‌های متفاوتی از سلامت مغز تأثیر می‌گذارند به‌گونه‌ای که گیمینگ با بهبود عملکرد شناختی و فعالیت فیزیکی با ارتقای سلامت روان و رفاه ذهنی گره خورده است.